Met de verspreiding van het coronavirus neemt de druk op de werkvloer toe. Wat mag van overheidswerkgevers en ambtenaren verwacht worden in dit verband? De volgende vragen en antwoorden zien op overheidswerkgevers en ambtenaren die onder de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren (Wnra) vallen. Waar wordt gesproken over overheidswerkgevers en ambtenaren wordt gedoeld op Wnra overheidswerkgevers en Wnra ambtenaren.

1. Mogen overheidswerkgevers ambtenaren verplichten om thuis te werken?

Het advies van de Rijksoverheid aan overheidswerkgevers is om ambtenaren tot en met 28 april zo veel mogelijk thuis te laten werken en de werktijden te spreiden. Een overheidswerkgever mag een ambtenaar in beginsel dus verplichten om thuis te werken. Uiteraard kan dit alleen als de functie thuiswerken toelaat. De thuiswerkplek moet Arbo-verantwoord zijn. Zo moeten ambtenaren een bureau en bureaustoel in huis hebben.

Als een ambtenaar last heeft van milde gezondheidsklachten moet hij thuisblijven. Milde gezondheidsklachten zijn:

·       neusverkoudheid

·       keelpijn

·       lichte hoest

·       niezen

·       loopneus

·       verhoging tot 38 graden

Thuisblijven betekent echter niet dat ambtenaar arbeidsongeschikt is. Overheidswerkgever en ambtenaar overleggen over de thuiswerkmogelijkheden.

Let op: krijgt de ambtenaar (of een van diens huisgenoten) bovenop deze gezondheidsklachten koorts en/of benauwdheidsklachten, dan moet het hele huishouden thuisblijven totdat iedereen 24 uur lang geen klachten heeft. Voor mensen werkzaam in cruciale beroepen of vitale processen geldt dat zij met verkoudheidsklachten of bij een zieke huisgenoot vaak wel kunnen werken.

Indien een ambtenaar arbeidsongeschikt is als gevolg van het coronavirus dan gelden de arbeidsrechtelijke en verzuimregels bij ziekte.

2. Mag een ambtenaar die niet ziek is zonder overleg thuis blijven?

Mensen in heel Nederland worden opgeroepen om zoveel mogelijk thuis te werken en de werktijden te spreiden. Dit betekent niet dat een ambtenaar zonder overleg met zijn overheidswerkgever thuis mag werken. Indien een ambtenaar zonder instemming van zijn overheidswerkgever thuisblijft en geen werkzaamheden verricht dan heeft de ambtenaar in beginsel geen recht op loon. Dit is anders als een ambtenaar een gegronde reden heeft om thuis te werken.

3. Kan een overheidswerkgever ambtenaren die niet thuis kunnen werken omdat de functie dat niet toelaat verplichten (betaald of onbetaald) verlof op te nemen?

Dit is niet mogelijk. Een overheidswerkgever dient in beginsel het loon van de ambtenaar door te betalen.

4. Kunnen overheidswerkgevers een ambtenaar gezien de ontwikkelingen rondom het coronavirus verplichten ‘tijd-voor-tijd’ in te zetten?

'Tijd-voor-tijd' houdt in dat de ambtenaar voor verricht overwerk extra verlofuren ontvangt. De vraag is of de overheidswerkgever de ambtenaar kan verplichten deze extra tijd in te zetten. In beginsel rust op de overheidswerkgever een loondoorbetalingsplicht. Dit risico kan de overheidswerkgever in beginsel niet op de ambtenaar afwentelen. Tijd-voor-tijd regelingen in bijvoorbeeld een cao kunnen specifieke bepalingen bevatten, zoals de bepaling dat het recht op extra verlof in bepaalde gevallen komt te vervallen.

5. Heeft een ambtenaar gezien de ontwikkelingen rondom het coronavirus recht op betaling van reiskosten als hij niet werkt of thuis werkt?

Een kostenvergoeding ziet op een vergoeding voor gemaakte kosten, in dit geval reiskosten. Uitgangspunt is wanneer die (reis)kosten niet worden gemaakt, die ook niet voor vergoeding in aanmerking komen. Uiteraard kan hiervan middels afspraken worden afgeweken, zoals bijvoorbeeld in de arbeidsovereenkomst, een cao of bedrijfsregeling. Zo kan in de arbeidsovereenkomst zijn opgenomen dat een reiskostenvergoeding gedurende de eerste maand van ziekte nog wordt uitbetaald, maar daarna stopt zolang die reiskosten vanwege ziekte niet worden gemaakt. Betaling van een reiskostenvergoeding terwijl de ambtenaar geen reiskosten heeft gemaakt, kan mogelijk ook fiscale gevolgen hebben.

6. Gelden voor overheidswerkgevers binnen de vitale infrastructuur andere regels?

Om maatschappelijke ontwrichting te beperken en te zorgen dat vitale sectoren blijven functioneren moeten ambtenaren in cruciale beroepsgroepen zoveel mogelijk blijven werken. Zij mogen pas thuisblijven als zij koorts en klachten hebben. Zij mogen dus niet zelf beslissen om thuis te werken. Voor zorgpersoneel geldt ook een reisverbod. De Rijksoverheid heeft zonder enig voorbehoud afgekondigd dat zorgpersoneel niet naar het buitenland mag reizen. Dit geldt zowel zakelijk als privé. Op de website van de Rijksoverheid staan de cruciale beroepsgroepen.

7. Moeten overheidswerkgevers de kosten van de beschermingsmaterialen voor de uitvoering van de werkzaamheden voor hun rekening nemen?

Op grond van de Arbeidsomstandighedenwet dient de overheidswerkgever te zorgen voor een veilige en gezonde werkplek. Daarnaast dient een overheidswerkgever voorlichting en instructies te geven over de veiligheid en gezondheid op de werkvloer. Dat betekent dat hij passende maatregelen dient te nemen om te proberen besmetting met het corona virus op de werkvoer zoveel mogelijk te voorkomen. De kosten van beschermingsmaatregelen zijn voor rekening van de overheidswerkgever. Indien een overheidswerkgever ambtenaren vraagt zelf beschermingsmiddelen te kopen, dan dient de overheidswerkgever deze kosten aan de ambtenaren te vergoeden.

8. Welke disciplinaire maatregelen kunnen overheidswerkgevers nemen bij niet-naleving van de maatregelen?

Een overheidswerkgever dient ten aanzien van de veiligheidsmaatregelen in het kader van de coronacrisis de actuele adviezen van de regionale GGD en het RIVM op te volgen. Als een overheidswerkgever redelijke corona-instructies geeft (bijvoorbeeld d.m.v. een corona-protocol) en deze duidelijk met de ambtenaren communiceert, dan dient een ambtenaar daar gehoor aan te geven. Als een ambtenaar dat niet doet, kan een overheidswerkgever overgaan tot een officiële waarschuwing. Indien de ambtenaar meerdere malen geen gehoor geeft aan de instructies, kan dat mogelijk een reden voor ontslag zijn. Let wel, in de arbeidsovereenkomst, een personeelshandboek of een cao kunnen nadere voorschriften staan over disciplinaire maatregelen.

9. Mag een overheidswerkgever controleren of een ambtenaar daadwerkelijk thuis aan het werk is?

Een overheidswerkgever heeft geen zicht op wat een ambtenaar doet als hij thuis werkt. Er zijn controlesystemen waarmee een overheidswerkgever dit kan controleren. Dit kan bijvoorbeeld met ICT-software waarmee de activiteiten van een ambtenaar op afstand kunnen worden gecontroleerd. Het controleren van ambtenaren die thuis werken kan een inbreuk inleveren op de privacy van de ambtenaar en is daarom aan strikte voorwaarden verbonden. Voor de activiteiten van een ambtenaar worden gecontroleerd is het belangrijk juridisch advies in te winnen.

10. Mag een overheidswerkgever aan een ambtenaar vragen een verslag te geven van hetgeen hij op een dag heeft gedaan?

Een ambtenaar is verplicht zich te houden aan de voorschriften omtrent het verrichten van de arbeid en voorschriften die strekken ter bevordering van de goede orde van de onderneming c.q. organisatie. Nu veel ambtenaren thuis werken kan een overheidswerkgever het overzicht missen van alle werkzaamheden en activiteiten. Een overheidswerkgever mag dan van een ambtenaar vragen een verslag te maken van zijn werkzaamheden van die dag. Het is belangrijk dat het om redelijke voorschriften gaat.

11. Scholen en kinderdagverblijven zijn gesloten: kan een ambtenaar aanspraak maken op calamiteitenverlof?

Voor een ambtenaar kan het lastig zijn om op korte termijn voor opvang voor de kinderen te zorgen. Op grond van de Wet Arbeid en Zorg kan een ambtenaar aanspraak maken op calamiteitenverlof. Calamiteitenverlof is bedoeld voor onvoorziene, acute situaties. Het calamiteitenverlof is niet aan een bepaalde tijdsduur gebonden en kan dus variëren van een paar uur tot een paar dagen.

Het gaat om een naar billijkheid te berekenen periode. Wat een billijke periode is zal per ambtenaar verschillen en afhankelijk zijn van de omstandigheden. Vooralsnog zal het gaan om enkele dagen en zal een ambtenaar niet van 16 maart tot en met 28 april een beroep kunnen doen op calamiteitenverlof.

Er moet een duidelijke relatie bestaan tussen het opnemen van calamiteitenverlof en de gebeurtenis waarop het verlof betrekking heeft. De ambtenaar moet zonder dat uitstel mogelijk is maatregelen treffen. Als een ambtenaar niet binnen een betrekkelijk korte periode een oplossing kan vinden de opvang van zijn kinderen, zal hij een beroep moeten doen op een andere verlof vorm. In cao’s of arbeidsvoorwaardenregelingen kunnen aanvullende voorschriften voor calamiteitenverlof zijn opgenomen. Het is aan te raden dit altijd te controleren.

12. Moet een ambtenaar calamiteitenverlof melden?

In beginsel moet een calamiteitenverlof van tevoren worden gemeld. Als dit niet mogelijk is, dient de melding in ieder geval zo spoedig mogelijk plaats te vinden. De overheidswerkgever kan de ambtenaar achteraf vragen om aannemelijk te maken dat deze verlof heeft opgenomen omdat sprake was van een onvoorziene, acute situatie. Hiervan is in beginsel geen sprake als de partner thuis aanwezig is of de kinderen op een andere manier opgevangen kunnen worden. Als een ambtenaar hiertoe niet in staat is, kan de overheidswerkgever het loon inhouden over de uren dat de ambtenaar niet heeft gewerkt.

13. Mag de overheidswerkgever calamiteitenverlof weigeren?

Voor calamiteitenverlof heeft een ambtenaar geen toestemming nodig van de overheidswerkgever. De overheidswerkgever mag het verlof niet weigeren tenzij duidelijk is dat er geen sprake is van een acute, onvoorziene omstandigheid. Hiervoor kan sprake zijn als de partner van de ambtenaar niet werkt of parttime werkt. De overheidswerkgever kan de ambtenaar dan verplichten om zijn werk te hervatten en hoeft geen loon te betalen over de uren dat de ambtenaar niet heeft gewerkt.

14. Heeft de ambtenaar recht op 100% van zijn salaris tijdens calamiteitenverlof?

Een ambtenaar heeft tijdens calamiteitenverlof in beginsel recht op 100% van zijn loon. Met de ondernemingsraad kunnen hierover andere afspraken zijn gemaakt. Ook kan bij cao zijn afgeweken van de hoofdregel dat 100% van het salaris moet worden betaald.

15. Kan een ambtenaar nadat hij aanspraak heeft gemaakt op calamiteitenverlof ook nog aanspraak maken op kortdurend of langdurend zorgverlof?

Om voor kortdurend zorgverlof in aanmerking te komen, moet aan vier voorwaarden worden voldaan:

  1. Er moet sprake zijn van noodzakelijke verzorging in verband met ziekte;
  2. De zorg moet aan een specifieke groep personen worden verleend;
  3. De zorgverlening dient rechtstreeks voort te vloeien uit de sociale relatie van de zorgbehoevende met de ambtenaar;
  4. De zorg dient redelijkerwijs door de ambtenaar te worden verleend.

De opvang van kinderen door het sluiten van de scholen en kinderdagverblijven is niet ‘vanwege de noodzakelijke verzorging in verband met ziekte’ een ambtenaar kan in beginsel dus geen aanspraak maken op zorgverlof. In de cao of afspraken met de ondernemingsraad kunnen wel afwijkende afspraken zijn gemaakt ten aanzien van het opnemen van verlof.

16. Help, geen calamiteiten- of kortdurend zorgverlof wat dan?

Als een ambtenaar tijdens het calamiteitenverlof geen oplossing heeft kunnen vinden voor de opvang van zijn kinderen dan kan hij vakantiedagen opnemen of onbetaald verlof. Een overheidswerkgever kan een ambtenaar niet verplichten om vakantiedagen op te nemen. Ook kan een ambtenaar ouderschapsverlof opnemen. Ouderschapsverlof moet ten minste twee maanden voordat het verlof ingaat worden aangevraagd. Dus ook dit zal geen oplossing bieden tenzij de overheidswerkgever instemt met het opnemen van ouderschapsverlof.

17. Een ambtenaar heeft aangegeven zijn geplande vakantie te willen intrekken in verband met de gevolgen van het coronavirus. Is de overheidswerkgever gehouden daarmee in te stemmen?

Het vaststellen en intrekken van vakantie is uitgebreid in de wet geregeld. Een overheidswerkgever kan de vastgestelde vakantie intrekken als hiervoor gewichtige redenen zijn. Hij moet dan wel de schade vergoeden die de ambtenaar door het intrekken van de vakantie lijdt.

De mogelijkheid van het intrekken van vastgestelde vakantie door de ambtenaar is in de wet niet geregeld. Daarom is het niet mogelijk voor de ambtenaar om een reeds vastgestelde vakantie eenzijdig in te trekken. Er is immers een afspraak gemaakt over het opnemen van de vakantie. Maar het staat de overheidswerkgever natuurlijk vrij om een verzoek van de ambtenaar om de vakantie in te trekken wel te honoreren. Een goed overheidswerkgever zal een verzoek alleen afwijzen als hij daar een goede reden voor heeft. Bijvoorbeeld omdat er door de crisis, of omdat hij reeds voor vervanging heeft gezorgd, onvoldoende werk aanwezig is. In cao’s of arbeidsvoorwaardenregelingen kunnen aanvullende voorschriften zijn opgenomen. Het is aan te raden dit altijd te controleren.

18. Mogen overheidswerkgevers later in het jaar vakantieverzoeken weigeren, indien vele ambtenaren tegelijk vakantie wensen op te nemen?

De overheidswerkgever dient de vakantie van de ambtenaar vast te stellen conform de wensen van de ambtenaar, tenzij gewichtige redenen zich daartegen verzetten. Hiervan is sprake wanneer het inwilligen van een verzoek om vakantie tot ernstige verstoring van de bedrijfsvoering leidt. De gevolgen van de verstoring van de bedrijfsvoering zullen steeds moeten worden afgewogen tegen de gevolgen die het niet inwilligen van het verzoek om vakantie voor de ambtenaar heeft. Voorbeelden hiervan zijn als te veel ambtenaren tegelijk in een piek vakantie willen opnemen of als een onderneming c.q. organisatie moet sluiten, omdat niet in vervanging van personeel kan worden voorzien. In cao’s of arbeidsvoorwaardenregelingen kunnen aanvullende voorschriften zijn opgenomen. Het is aan te raden dit altijd te controleren.

19. Moet een overheidswerkgever het loon van een oproepkracht doorbetalen?

Als een oproepkracht werkzaam is op basis van een nul-urencontract dan is het uitgangspunt geen arbeid geen loon. Dit betekent dat als een ambtenaar van 16 maart tot 28 april niet wordt opgeroepen een overheidswerkgever het loon niet hoeft door te betalen.

Als een oproepkracht drie maanden in dienst is kan hij een beroep doen op het rechtsvermoeden. Vanaf dat moment moet een overheidswerkgever de uren betalen die ambtenaar gemiddeld heeft gewerkt. Het is een weerlegbaar rechtsvermoeden. Als de periode niet representatief is voor de uren die de ambtenaar werkt moet van een langere periode worden uitgegaan.

Veel ambtenaren met een oproepcontract zullen naar verwachting de komende periode een beroep doen op het rechtsvermoeden, omdat zij anders geen inkomsten hebben.

20. Kan een ambtenaar een uitzendkracht met onmiddellijke ingang naar huis sturen?

Een overheidswerkgever kan afhankelijk van de overeenkomst met het uitzendbureau de overeenkomst met een uitzendkracht vaak met onmiddellijke ingang beëindigen. Of de uitzendkracht nog geen recht heeft op salaris is afhankelijk van het type contract dat hij met het uitzendbureau heeft.

21. Kunnen overheidswerkgevers een zzp’er met onmiddellijke ingang naar huis sturen?

Een overeenkomst van opdracht met een zzp’er kan afhankelijk van hetgeen in de opdrachtovereenkomst daarover is opgenomen vaak makkelijk worden opgezegd. Zzp’ers die door het coronavirus in de problemen komen, kunnen onder bepaalde voorwaarden van getroffen maatregelen gebruik maken.

22. Van welke maatregelen kan een zzp’er gebruik maken?

Zzp'ers kunnen onder bepaalde voorwaarden gebruik maken van de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers ('Tozo'). Een zzp'er die aan de voorwaarden van de Tozo voldoet, maakt aanspraak op inkomensondersteuning tot aan het sociaal minimum voor maximaal drie maanden, waarbij de regeling terug werkt tot 1 maart 2020. De exacte hoogte van de inkomensondersteuning hangt af van het huishouden en van het (resterende) inkomen van de zzp'er. Daarnaast kunnen zzp'ers op basis van de Tozo een lening voor bedrijfskapitaal aanvragen van maximaal EUR 10.517,-. De inkomensondersteuning hoeft niet terug te worden betaald, de lening voor bedrijfskapitaal echter wél.

23. Hoe werkt deze maatregel?

Er geldt een aantal voorwaarden om aanspraak te maken op de voorzieningen in Tozo. Het moet gaan om

(i)         een gevestigde zelfstandige;

(ii)        die woonachtig is in Nederland (of hier rechtmatig verblijft);

(iii)       die Nederlander is of daarmee gelijkgesteld;

(iv)       het bedrijf of zelfstandig beroep wordt in Nederland uitgeoefend;

(v)        de zelfstandige voldoet aan wettelijke vereisten voor de uitoefening van het eigen bedrijf, waaronder een inschrijving in het Handelsregister van de Kamer van Koophandel;

(vi)       de zelfstandige is vóór 17 maart 2020 te 18.45 uur gestart met de onderneming en hij voldoet aan het urencriterium; en

(vii)      de zelfstandige woont in de gemeente waar de aanvraag wordt gedaan.

Om aanspraak te maken op de voorzieningen uit de Tozo dient de zzp'er een aanvraag te doen in zijn of haar woongemeente (ongeacht waar de plaats van arbeid is). De gemeente gaat na of de zzp'er recht heeft op de voorzieningen uit de Tozo, waarbij bijvoorbeeld zal worden gevraagd naar de inschrijving bij de Kamer van Koophandel. Gemeenten streven ernaar om binnen 4 weken na ontvangst van de aanvraag een besluit te nemen en tot uitkering over te gaan.

Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor behoud van Werkgelegenheid (NOW)

Op 31 maart 2020 heeft de Rijksoverheid de NOW-regeling gepubliceerd. De NOW geldt voor alle bedrijven dus in principe ook voor overheidswerkgevers. Om voor de tegemoetkoming in aanmerking te komen, moet uiteraard wel worden voldaan aan de geldende voorwaarden. Een uitgebreide toelichting over deze regeling, wat de voorwaarden zijn en hoe u een aanvraag kunt indienen vindt u hier.